تهران

شاید هر روز نام چند محله قدیمی تهران را بشنویم یا بخوانیم بی آنکه بدانیم چرا به این نامها معروف شده اند.

سید خندان

سید خندان نام ایستگاه اتوبوسی در جاده قدیم شمیران بوده است. سیدخندان پیرمردی دانا بوده که پیش گویی‌های او زبانزده مردم در سی یا چهل سال پیش بوده است. دلیل نامگذاری این منطقه نیز احترام به این پیرمرد بوده است.
فرمانیه

در گذشته املاک زمینهای این منطقه متعلق به کامران میرزا نایب‌السلطنه بوده است و بعد از مرگ وی به عبدالحسین میرزا فرمانفرما فروخته شده است.

فرحزاد

این منطقه به دلیل آب و هوای فرح انگیزش به همین نام معروف شده است.

شهرک غرب

دلیل اینکه این محله به نام شهرک غرب معروف شد ساخت مجتمع های مسکونی این منطقه با طراحی و معماری مهندسان آمریکایی و به مانند مجتمع های مسکونی آمریکایی بوده و در گذشته نیز محل اسکان بسیاری از خارجیها بوده است.

آجودانیه

آجودانیه در شرق نیاوران قرار دارد و تا اقدسیه ادامه پیدا میکند. آجودانیه متعلق به رضاخان اقبال السلطنه وزیر قورخانه ناصرالدین شاه بوده، او ابتدا آجودان مخصوص شاه بوده است.

اقدسیه

نام قبلی اقدسیه (تا قبل از 1290 قمری) حصار ملا بوده است. ناصرالدین شاه زمینهای آنجا را به باغ تبدیل و برای یکی از همسران خود به نام امینه اقدس (اقدس الدوله) کاخی ساخت و به همین دلیل این منطقه به اقدسیه معروف شد.

جماران

زمینهای جماران متعلق به سید محمد باقر جمارانی از روحانیان معروف در زمان ناصر الدین شاه بوده است. برخی از اهالی معتقدند که در کوههای این محله از قدیم مار فراوان بوده و مارگیران برای گرفتن مار به این ده می آمدند و دلیل نامگذاری این منطقه نیز همین بوده است و عده ای هم معتقدند که جمر و کمر به معنی سنگ بزرگ است و چون از این مکان سنگ‌های بزرگ به دست می آمده ‌است‌، آن‌جا را جمران‌، یعنی محل به‌دست آمدن جمر نامیده‌اند.

پل رومی

پل رومی در واقع پل کوچکی بوده که دو سفارت روسیه و ترکیه را هم متصل می کرده است. عده‌ای هم معتقدند که نام پل از مولانا جلال‌الدین رومی گرفته‌شده است‌.

جوادیه (در جنوب تهران)

بسیاری از زمینهای جوادیه متعلق به آقای فرد دانش بوده است که اهالی محل به او جواد آقا بزرگ لقب داده بودند.. مسجد جامعی نیز توسط جواد آقا بزرگ در این منطقه بنا نهاده است که به نام مسجد فردانش هم معروف است..

داودیه (بین میرداماد و ظفر)

میرزا آقاخان نوری صدر اعظم این اراضی را برای پسرش‌، میرزا داودخان‌، خرید و آن را توسعه داد. این منطقه در ابتدا ارغوانیه نام داشت و بعدها به دلیل ذکر شده داودیه نام گرفت‌. 

درکه

اگر چه هنوز دلیل اصلی نامگذاری این محل مشخص نیست اما برخی آنرا مرتبط به نوعی کفش برای حرکت در برف که در این منطقه استفاده می شده و به زبان اصلی «درگ» نامیده می شده است دانسته اند.
دزاشیب (در نزدیکی تجریش)

روایت شده است که قلعه بزرگی در این منطقه به نام « آشِب » وجود داشته است و در گذشته نیز به این منطقه دزآشوب و دزج سفلی و در لهجه محلی ددرشو میگفتند.

زرگنده

احتمالا دلیل نامگذاری این محل کشف سکه ها و اشیاء قیمتی در این محل بوده است. در گذشته این منطقه ییلاق کارکنان روسیه بوده است.

قلهک

کلمه قلهک از دو کلمه "قله‌" و "ک‌" تشکیل شده است که قله معرب کلمه کله‌، مخفف کلات به معنای قلعه است‌. عقیده اهالی بر این است که به دلیل اهمیت آبادی قلهک که سه راه گذرگاه‌های لشگرک‌، ونک و شمیران بوده است‌، به آن( قله- هک) گفته شده است‌.

کامرانیه

زمین‌های این منطقه ابتدا به میرزا سعیدخان‌، وزیر امور خارجه‌تعلق داشت، و سپس کامران میرزا پسربزرگ ناصرالدین شاه‌، با خرید زمین‌های حصاربوعلی‌، جماران و نیاوران‌، اهالی منطقه را مجبور به ترک زمین‌ها کرد و سپس آن جا را کامرانیه نامید. 

محمودیه ( بین پارک وی و تجریش یا ولیعصر تا ولنجک)

در این منطقه باغی بوده است که متعلق به حاج میرزا آقاسی بوده است و چون نام او عباس بوده آنرا عباسیه میگفتند. سپس علاءالدوله این باغ بزرگ را از دولت خرید و به نام پسرش‌، محمودخان احتشام‌السلطنه‌، محمودیه نامید.

نیاوران

نام قدیم این منطقه گردوی بوده است و برخی معتقدند در زمان ناصرالدین شاه نام این ده به نیاوران تغییر کرده است به این ترتیب که نیاوران مرکب از "نیا" (حد، عظمت و قدرت‌) ؛"ور" (صاحب‌) و "ان‌" علامت نسبت است و در مجموع یعنی کاخ دارای عظمت‌.

ونک
نام ونک تشکیل شده است از دو حرف (ون‌) به نام درخت و حرف (ک)که به صورت صفت ظاهر می‌شود.

یوسف آباد

منطقه یوسف آباد را میرزا یوسف آشتیانی مستوفی‌الممالک در شمال غربی دارالخلافه ناصری احداث کرد و به نام خود، یوسف آباد نامید. 

پل چوبی

قبل از این که شهر تهران به شکل امروزی خود درآید، دور شهر دروازه هایی بنا شده بود تا دفاع از شهر ممکن باشد. یکی از این دروازه‌ها، دروازه شمیران بود با خندق‌هایی پر از آب در اطرافش که برای عبور از آن‌، از پلی چوبی استفاده می‌شد. امروزه از این دروازه و آن خندق پر از آب اثری نیست‌، اما این محل همچنان به نام پل چوبی معروف است.

شمیران

نظریات مختلفی درباره این نام شمیران وجود دارد. یکی از مطرح ترین دلایل عنوان شده ترکیب دو کلمه سمی یا شمی به معنای سرد و « ران » به معنای جایگاه است و در واقع شمیران به معنای جای سرد است. به همین ترتیب نیز تهران به معنای جای گرم است.
همچنین در نظریه دیگری به دلیل وجود قلعه نظامی در این منطقه به آن شمیران می گفتند و همچنین برخی نیز معتقدند که‌ یکی از نه ولایت ری را شمع ایران میگفتند که بعدها به شمیران تبدیل شده است.

گیشا

نام گیشا که در ابتدا کیشا بوده است برگرفته از نام دو بنیانگذار این منطقه (کینژاد و شاپوری) میباشد.

منیریه (در جنوب ولیعصر)

منیریه در زمان قاجار یکی از محله های اعیان نشین تهران بوده و گفته شده نام آن از نام زن کامران‌میرزا، یکی از صاحب ‌منصبان قاجار، به نام منیر گرفته شده‌است 

منبع

آزادی - تخصص عمومی

خیابان آزادی - خیابان میمنت

*

88733571

آسیا - تخصص عمومی

خیابان شهید بهشتی - ابتدای خیابان احمد بخارست

*

3-44071212

ابن سینا - تخصص عمومی

فلکه دوم صادقیه - ابتدای آیت ا… کاشانی

*

66835027

اقبال - تخصص عمومی

خیابان آذربایجان - چهارراه سلسبیل

*

88833163

البرز - تخصص عمومی

خیابان وصال شیرازی - شماره 38

*

7-66704052

الوند - تخصص عمومی

خیابان حافظ - چهارراه عزیزخان

*

4-66706161

امید - تخصص عمومی

خیابان نوفل لوشاتو

*

9-77608061

ایرانشهر - تخصص عمومی

خیابان دکتر شریعتی - سه راه طالقانی - خیابان کارگر

*

22009071

ایرانمهر - تخصص عمومی

خیابان شریعتی - دوراهی قلهک

*

2-66014800

بابک - تخصص عمومی

خیابان کارون - چهاراه طوس

*

66407310

باهر - تخصص عمومی

خیابان جمهوری - خیابان شیخ هادی

*

55369724

پارسا - تخصص عمومی

خیابان ولیعصر جنوبی - امیریه - ایستگاه دلبخواه

*

22097131

پارسیان - تخصص عمومی

سعادت آباد - میدان کاج - خیابان سرو شرقی - نرسیده به میدان فرهنگ

*

77503600

پاسازگاد - تخصص عمومی

خیابان شریعتی -نرسیده به سه راه طالقانی

*

7-88734551

پاستور نو - تخصص عمومی

خیابان شهید بهشتی- خیابان احمد قیصر

*

9-44079131

پیامبران - تخصص عمومی

فلکه دوم صادقیه - بلوار آیت ا… کاشانی - بلوارابوذر

*

5-88821021

تهران - تخصص عمومی

خیابان کریمخان - خیابان سنائی - میدان سنائی

*

77884689

تهرانپارس - تخصص عمومی

بش فلکه سوم تهرانپارس

*

9-88820091

جم - تخصص عمومی

خیابان استاد مطهری - خیابان جم

*

44070441

روانپزشکی آزادی - تخصص عمومی

خیابان محمد علی جناح

*

88965170

ساسان - تخصص عمومی

بلوار کشاورز- شماره 59

*

88957391

سجاد - تخصص عمومی

خیابان فاطمی - میدان فاطمی

*

66875361

شهریاز - تخصص عمومی

خیابان آذربایجان - نبش کارون

*

77311011

شهید لواسانی - ( سانتر قلب وENT )

اول خیابان دماوند - سرخه حصار

(

3-23021000

عرقان غرب - تخصص عمومی

سعادت آباد - بعد از میدان سرو - خیابان شهید بخشایش - نبش کوی 17 غربی

*

66702122

عیوضی زاده - تخصص عمومی

خیابان شیخ هادی - بعد از چهارراه جامی

*

8-22290205

قلب جماران - تخصص قلب و عمومی

میدان قدس - خیابان شهید باهنر - میدان جماران

*

88780455

کسری - تخصص عمومی

میدان آرژانتین

*

66464669

کودکان تهران - تخصص کودکان

خیابان طالقانی - نرسیده به تقاطع ولیــعصر

*

8-22227021

کودکان مفید - تخصص کودکان

خیابان شریعتی - بالاتر از حسینیه ارشاد

*

22261818

کیان - تخصص عمومی

خیابان شریعتی - دوراهی قلهک

*

88095473

لاله - تخصص عمومی

شهرک غرب - فاز 5 - خیابان سیمای ایران - نبش فلامک جنوبی

*

88751414

مادران - تخصص عمومی

خیابان شهید بهشتی - میدان تختی - خیابان سورنا

*

66405705

مدائن - تخصص عمومی

خیابان انقلاب - خیابان صبای جنوبی

*

88650506

نور - تخصص عمومی

خیابان ولیعصر - بالاتر از میدان ونک - خیابان اسفندیار

بیمارستان های دولتی و خیریه تهران

77801292

الغدیر - تخصص عمومی

میدان رسالت -خیابان هنگام - میدان الغدیر

*

77526701

امام سجاد ناجا - تخصص عمومی

چهارراه طالقانی - خیابان بهار شمالی

*

3-33552001

بازرگانان - تخصص عمومی

خیابان ری - جنب اتوبان شهید محلاتی ( آهنگ )

*

9-33216512

بعثت تهاجا - تخصص عمومی

بزرگراه بسیج - نرسیده به سه راه تختی

*

4-88050441

بقیه ا…الاعظم - تخصص عمومی

میدان ونک - خیابان ملاصدرا

*

88902155

پانزده خرداد - تخصص عمومی

خیابان کریمخان - خیابان آبان

*

8-323423-0291

پانزده خرداد ورامین - تخصص عمومی

ورامین - نرسیده به میدان ولیعصر ( بیمارستان نامین اجتماعی )

*

5-22939741

چمران - تخصص عمومی

میدان نوبنیاد - خیابان لنگری - خیابان صنایع

*

7-88843975

حضرت زینب - تخصص عمومی

میدان فردوسی - تقاطع فرصت و سمیه

*

88884040

خاتم الانبیاء - تخصص عمومی

خیابان ولیعصر - بالاتراز خیابان میرداماد

*

33555000

دکتر سپیر - تخصص عمومی

خیابان مصطفی خمینی - شماره 521

*

41-55801630

سید الشهدا - تخصص عمومی

چهاراه گلوبندک

*

88770048

شهید مطهری - تخصص سوختگی

خیابان ولیعصر - بالاتراز میدان ونک - خیابان رشید یاسمی

*

88937070

صدر - تخصص عمومی

خیابان کریمخان زند - خیابان به آفرین ( تامین اجتماعی )

*

8-22432560

طالقانی - تخصص عمومی

ولنجک - جنب دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

*

88714891

طوس - تخصص عمومی

خیابان استاد مطهری - خیابان طوس

*

38561

فجر - تخصص عمومی

خیابان پیروزی - سه راه سلیمانیه

*

88029600

قلب تهران - تخصص قلب و عمومی

خیابان کارگر شمالی - نبش بزرگراه جلال آل احمد

*

8-22290205

قلب جماران - تخصص عمومی

میدان قدس - خیابان شهید باهنر - میدان جماران

*

88797761

محب - تخصص عمومی

خیابان ولیعصر - بالاتر از میدان ونک - خیابان شهید والی نژاد

*

33795823

مردم - تخصص عمومی

میدان شهدا - خیابان شکوفه - خیابان کرمان

*

88966130

مصطفی خمینی - تخصص عمومی

خیابان فلسطین - خیابان ایتالیا

*

55311925

مفرح - تخصص عمومی

ارک بهمن - خیابان بهمنیار تهران

*

82039

میلاد - تخصص عمومی

اتوبان همت جنب برج میلاد

*

5-66707071

نجمیه - تخصص عمومی

خیابان جمهوری - مقابل پل حافظ

منبع

میدان آزادی با وسعتی در حدود ۱۵ هزار مترمربع بزرگ ترین میدان در میان کشورهای خاورمیانه است. این برج که به نام برج شهیاد معروف است اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال۱۹۷۹ به دلیل اجتماعی که مردم در استقبال از آیت الله خمینی در بازگشت از پاریس به تهران در این میدان انجام داده بودند و سرانجام ۱۰ روزپس از آن به سرنگونی حکومت پیشین انجامید، به میدان آزادی تغییر نام داد. هرچند نام میدان شهیاد به آزادی تغییر کرده اما هنوز بسیاری از ایرانیان به خصوص مهاجران ایرانی این میدان را به نام شهیاد می شناسند.

برج شهیاد در سال ۱۳۴۹خورشیدی توسط حسین امانت معمار ایرانی که حالا شهروند و ساکن کانادا است، ساخته شد. در آن سال آقای امانت دانشجوی ۲۶ ساله ای بود که ماموریت یافت به مناسبت یادبود جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران، میدانی در پایتخت طراحی کند که نماد “ایران مدرن” و نشان “دروازه تمدن بزرگ” در قرن بیستم باشد. در سال ۱۳۴۵خورشیدی طرح یک نماد معرف ایران بین معماران ایرانی به مسابقه گذاشته شد که در نهایت طرح آقای امانت‌، بیست و شش ساله از دانشگاه تهران برنده و برای ساخت انتخاب شد. عملیات بنای برج آزادی در یازدهم آبان ۱۳۴۸ خورشیدی آغاز و پس از بیست و هشت ماه کار‌، در ۲۴ دیماه ۱۳۵۰ با نام برج شهیاد به بهره برداری رسید. در روز افتتاح برج این میدان، محمدرضا شاه به همراه همسرش در میدان شهیاد حضور یافتند و برای نخستین بار با افتخار منشور کورش کبیر که نخستین نوشتارحقوق بشری جهان است در این مکان پرده برداری شد. این اثر تاریخی حدود ۲۵۵۰ سال پیش به فرمان کوروش کبیر کتیبه شده و هم اکنون در موزه بریتانیا در لندن نگهداری می شود. رونمایی از منشور دوهزار پانصد ساله کوروش در بنای برج پیوندی بود میان تاریخ باستان ایران و دنیای توسعه یافته و صنعتی که شاه وعده آن را می داد. گرچه وعده قرار گرفتن ایران در جمع کشورهای صنعتی محقق نشد اما دیری نگذشت که برج آزادی در ایران، نمونه‌ای از نماد و نشانه‌های شهری شد که معماری شاخص آن تلفیق طاق‌های معماری قبل و بعد از اسلام و تبدیل آن به نمادی مدرن و چشم نواز بود.

مساحت زیر بنای این میدان، حدود ۷۸ هزار مترمربع است و بنای آن به صورت دروازه‌ای به ارتفاع حدود ۴۵ متر ساخته شده است که پنج متر آن داخل زمین فرو رفته است‌. طاق آن از زمین، ۲۳ متر فاصله دارد و دارای هشت بخش مجزا است‌. عرض پایه این بنا ۶۶ متر است و ساختن آن ۳۰ ماه زمان برده است‌. در محوطه میدان‌، ۶۵۰۰۰ مترمربع، به صورتی زیبا باغچه‌بندی و گل کاری شده است‌. در ساختمان آن ۲۵۰۰۰ قطعه سنگ به کار رفته و ۹۰۰ تن آهن مصرف شده‌است‌.مجموعه فرهنگی آزادی، متشکل از چند بخش در طبقه تحتانی برج آزادی قرار دارد و شامل موزه‌، کتاب‌خانه‌، واحد سمعی و بصری‌، سالن نمایشگاه‌، سالن اجتماعات ،سالن برگزاری کنسرت و کنفرانس است‌. مجموعه فرهنگی با ۵۰۰۰ مترمربع در بر گیرنده برج اصلی نیز هست‌. کتاب‌خانه مجموعه، با مساحتی حدود ۲۷۱۵ مترمربع و بیش از ۵۰۰۰۰ جلد کتاب‌، بسیار مجهز است و کتاب‌خانه محققان و مؤلفان نیز، با مساحت ۲۴۳ مترمربع، مکانی است که از طریق ۳۰ دستگاه کامپیوتر به شبکه‌های اطلاع‌رسانی داخلی و خارجی متصل است‌.یکی از ویژگی‌های موزه این بنا وجود تکه سنگی از کره ماه است که ریچارد نیکسون‌، رئیس جمهور سابق امریکا، در سفر به ایران به این موزه اهدا کرده است‌.

منبع

امام‌زاده صالح آن گونه که از کتیبه بالای سردر صحن بر می آید، از پسران حضرت موسی بن جعفر و برادر امام هشتم (ع‌) است‌. 
    بنای بقعه اصلی شامل ساختمان چهارگوش بزرگ و مستحکمی با دیوارهای قطور است که فضای درونی آن تقریباً ۶/۵ مترمربع مساحت دارد. وضع طاق نماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای قرن هفتم و هشتم هجری است‌. 
    ایوان ورودی و رواق در سمت شمال حرم واقع است و بالای حرم در رواق، لوح مستطیل خشتی کاشی کاری شده است که تاریخ ۱۲۱۰ هجری قمری، را برخود دارد و نام فتح‌علی شاه بر آن حک شده است‌. هلاکو میرزا فرزند فتح‌علی‌شاه قاجار در سال ۱۲۱۰ ه.ق، بانی تعمیرات و تزئینات آن شد. 
    گنبد کاشی کاری شده بقعه در سال ۱۳۳۸ ، در آخرین سال عمر مرحوم حسن فداکار با هزینه شخصی تعمیر و کاشی کاری مجدد شد. 
    محوطه امام‌زاده صالح پیش از تغییر فضای خیابانی تجریش محوطه‌ای کاملاً محصور شده همچون، دیگر زیارتگاه‌های ایران بود که چنار قطوری که به ثیت میراث فرهنگی نیز رسیده بود در میان حیاط آن جلوه خاصی داشت‌. راه ورودی زیارتگاه از بازار امکان پذیر بود. 
    پس از تغییر شکل میدان تجریش و ایجاد فضاهای جدید، زیارتگاه از حصار دیوارها درآمد و درخت چنار آن نیز قطع شد. در حال حاضر، امام‌زاده صالح با نرده‌های آهنی که راه ورودی به محوطه آن است و وقوع آن در کنار میدان تره بار و میوه و ترمینال اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها جلوه گذشته خود را ندارد.

آدرس:میدان تجریش،امامزاده صالح

آدرس سایت:http://www.noorsaleh.ir

منبع

نام تهران برای نخستین بار در یکی از نوشته‌های تئودوسیوس یونانی در حدود اواخر سده دوم پیش از میلاد به عنوان یکی از توابع ری ذکر شده‌است.

با این حال قدیمی‌ترین سند فارسی موجود درباره نام تهران نشان می‌دهد که تهران قبل از سده سوم هجری قمری وجود داشته است، زیرا نویسنده‌ای بنام ابوسعد سمعانی در کتاب خود از شخصی بنام ابوعبدلله محمد ابن حامد تهرانی رازی نام می‌برد که اهل تهران ری بوده و در سال 261 هجری قمری برابر 874 میلادی در گذشته است.

ابوالقاسم محمد ابن حوقل به سال 331 هجری قمری در توصیف شهر تهران نوشته است که: تهران در شمال شهر ری واقع شده است و دارای باغهای فراوانی است و میوه آن بسیار متنوع است.

ابواسحاق استخری در کتاب المسالک و الممالک به سال340 هجری قمری درباره تهران به تفصیل سخن گفته است و ابن بلخی در کتاب خودش به نام فارسنامه که حدود سال های500 هجری قمری نوشته است از آثار تهران سخن به میان آورده است.

نجم الدین ابوبکر محمد ابن علی ابن سلیمان راوندی در کتاب معروف خویش به نام راحه الصدور به سال 599 هجری قمری روایت کرده است که مادر سلطان ارسلان سلجوقی که در سال 561 هجری قمری از ری قصد عزیمت به نخجوان را داشت در نزدیکی تهران فرود آمد و درهمان ایام خود سلطان نیز در دولاب که ناحیه ای در جنوب خاوری تهران است اقامت داشت.

در زمان پادشاهان صفوی کم کم تهران شهرتی پیدا کرد و آبادی و رونق این شهر به ویژه در دوره سلطنت شاه طهماسب اول آغاز گردید. چون جد اعلای صفویه به نام امامزاده حمزه مجاور بقعه حضرت عبدالعظیم در شهر ری مدفون بود از این رو سلاطین مزبور هرچند گاه برای زیارت قبر جدشان به تهران می آمدند.

شاه طهماسب اول گذشته از این، به علت وجود آبهای گوارا و باغهای فراوان و شکارگاههای مناسب اطراف شهر تهران را دوست می‌داشت و به مرور در این محل به سکونت های تقریبا طولانی می‌پرداخت، به حدی که دستور داد دور شهر را برج و باروی مقاومی و بناهای تازه و کاروانسراها در داخل آن بنا کنند، به همین مناسبت در سال 961 هجری قمری حصاری به دور شهر بنا نهادند که از چهار دروازه و 114 برج به تعداد سوره های قرآن تشکیل می یافت و مصالح آن را از معادنی تامین کردند که بعدها به چاله میدان و چاله حصار موسوم گردید.

حدود بارویی که به فرمان شاه طهماسب اول به دور شهر کشیده شد تقریبا 6 هزار قدم و بشرح زیر بود:

• از سمت جنوب خیابان مولوی فعلی 
• از سمت شرق خیابان ری فعلی
• از سمت غرب خیابان وحدت اسلامی (شاهپور) فعلی
• از سمت شمال خیابان های امیر کبیر و امام خمینی (سپه) فعلی

و محوطه ارگ با داشتن حصار مخصوص و خندق جداگانه در وسط شمالی شهر قرار داشت.

از چگونگی محلات و موقعیت آنها چنین بر می آید که قسمت مغرب و شمال غربی شهر داخل باروی عهد شاه طهماسب غالبا باغستان بوده و خانه های مسکونی بیشتر در عودجالان و چاله میدان قرار داشته است و قسمت بازار محل کسب و کار بازرگانان و پیشه‌وران آن زمان بوده است. 

شاه عباس اول نیز تا چندی به پیروی از شاه طهماسب همین رویه را تعقیب کرد و به آبادانی تهران همت گماشت و دستور داد باغ بزرگی به نام چهار باغ در تهران احداث کنند و ساختمانی برای سکونت موقتی خاندان سلطنتی بنا نهند.

در سال 1200 هجری قمری تهران برای اولین بار توسط آغا محمد خان قاجار به عنوان پایتخت انتخاب گردید. 

در زمان آقا محمدخان قاجار تنها به ساختن عمارت تخت مرمر اکتفا گردید ولی در زمان فتحعلی شاه محلات جدید و ساختمانهای تازه چندی در تهران ایجاد گشت که از آن جمله بنای مسجد امام خمینی (شاه) - مسجد سید عزیز الله - مدرسه مروی - قصر قاجار - نگارستان و لاله زار را میتوان نام برد.

در زمان محمد شاه محله ای بنام عباس آباد در جنوب بازار و یک باغ و ساختمان بزرگتر نیز به نام عباس آباد در شمال تهران (عباس آباد کنونی)و محله دیگری به نام محمدیه که سابقا میدان پاتقاتوق نامیده میشد بر محلات دیگر افزوده شد و آب رودخانه کرج را بوسیله نهری بنام نهر کرج به تهران منتقل ساخت.

و همچنین احداث باغ داودیه (محله فعلی داودیه) و بخشی از بنای  مسجد جمعه و بازار بین الحرمین از جمله آثار زمان محمد شاه میباشد.  در زمان سلطنت ناصرالدین شاه به همت امیر کبیر تاسیساتی چون مدرسه دارالفنون – بازار امیر – بازار کفاشها – سرای امیر پدید آمد.  در سال 1275هجری قمری  برای اولین بار برای تهران نقشه تهیه گردید. 

در سال 1284 هجری قمری نقشه جدید تری از تهران با همکاری مهندسین فرانسوی تهیه شد. و اراضی جدیدی را داخل محدوده شهر نمودند و شهر را بوسیله خندقها و بارو های جدید به شکل هشت ضلعی محدود ساختند و ارتباط شهر با خارج را بوسیله دوازده دروازه به نام های دروازه های  شمیران، دولت، یوسف آباد، دوشان تپه، دولاب، خراسان، باغشاه، قزوین، گمرک، حضرت عبدالعظیم، غار، خانی آباد تامین نمودند. 
   
علاوه بر دروازه های دوازده گانه بالا که تا سال 1309 شمسی همچنان پا برجا بود، پاره ای بنا ها و باغها. محلات دیگر در زمان سلطنت ناصر الدین شاه ایجاد گردید که بعضی از آنها هنوز پابرجاست و از بقیه جز نامی باقی نمانده است، که می‌توان به شرح زیر نام برد:

• باغ و کاخ گلستان
• باغ و کاخ صاحب قرانیه
• باغ و قصر سلطنت آباد
• باغ و عمارت بهارستان (واقع در میدان بهارستان فعلی)
• مدرسه و مسجد سپهسالار (شهید مطهری)
• پارک میرزا علی خان امین الدوله
• باغ و عمارت مسعودیه (محل سکونت مسعود میرزا فرزند ناصرالدین شاه)
• باغ و عمارت علی قلی خان مخبرالدوله (چهار راه مخبرالدوله فعلی)
• پارک اتابک (محل سگونت میرزا علی اصغر خان اتابک صدر اعظم و  محل فعلی سفارت روسیه)
• باغ حسن آباد (از آثار میرزا حسن خان مستوفی الممالک و چهار راه حسن آباد فعلی)
• باغ و عمارت امیریه (متعلق به امیر کبیر کامران میرزا فرزند ناصرالدین شاه و محل فعلی خیابان امیریه)
• باغ و عمارت منیریه (محل سکونت منیر السلطنه مادر کامران میرزا و محله منیریه فعلی)
• باغ فرمانفرما (فرمانیه فعلی)
• باغ و عمارت کامران میرزا (محله کامرانیه فعلی)
• بقعه معروف به سر قبر آقا (مدفن سید زین العابدین امام جمعه داماد ناصرالدین شاه)
• میدان امین السلطان (هنوز هم به همین نام برقرار است)
• باغ فردوس (محله کنونی باغ فردوس تجریش که به وسیله معیر الممالک ساخته شد)
• بنای شمس العماره
• بازارآهنگرها
• مسگرها
• بازارچه های مروی و نایب السلطنه و محله سنگلچ
• خانی آباد
• قنات آباد
• پاچنار
• گود زنبورکخانه
• بازار بزرگ

• گذرها

  گذرها معابری بودند که محلات مختلف شهر قدیم را به یکدیگر متصل می‌ساختند. از گذرهای معروف تهران که تا امروز نیز نام آنها در بین مردم رواج دارد می‌توان به این گذرها اشاره نمود:

  • گذر امامزاده یحیی
  • گذر تقی‌خان، گذر حمام خانم
  • گذر حمام میرزا ولی
  • گذر حمام نواب
  • گذر دانگی
  • گذر دباغخانه
  • گذر سرپولک
  • گذر قلی
  • گذر مروی
  • گذر مستوفی
  • گذر مهدی موش
  • گذر میرزا محمود وزیر
  • گذر نوروزخان
  • گذر لوطی صالح

   خیابان‌ها

  خیابان‌های قدیم در دوره قاجار و اوایل پهلوی خیابان‌های تهران از 15 تا 20 خیابان اصلی و فرعی تجاوز نمی‌کرد. از خیابان‌های قدیمی که هنوز نام قدیم خود را حفظ کرده‌اند، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود.

  • خیابان ناصریه (ناصر خسرو - اولین خیابان تهران)
  • خیابان چراغ گاز (امیرکبیر)
  • خیابان گار ماشین (خیابان ری)
  • خیابان لاله‌زار
  • خیابان جلیل آباد (خیام)
  • خیابان باغ شاه (امام خمینی)
  • خیابان حسن‌آباد
  • خیابان امیریه
  • خیابان منیریه
  • خیابان شاه‌آباد
  • خیابان استانبول
  • خیابان علاءالدوله (فردوسی)
  • خیابان عین‌الدوله
  • دروازه شمیران
  • خیابان صاحب جمع
  • صفی علیشاه
  • خیابان باب همایون
  • خیابان ملک (سه راه امیریه تا میدان قزوین)
  • خیابان ارامنه (از میدان وحدت اسلامی تا پل امیر بهادر)
  • خیابان فرهنگ
  • امیر بهادر

   جاده مخصوص

  خیابانی که امروز ولی‌عصر خوانده می‌شود و تجریش و راه‌آهن را به هم متصل می‌سازد، در زمان رضاشاه جاده مخصوص یا اختصاصی خوانده می‌شد و تا سال‌ها اتومبیل‌های عادی اجازه رفت و آمد در آن را نداشتند.

  این راه تا چهار راه انقلاب (پهلوی)، خیابان بود و پس از آن به جاده تبدیل می‌شد و در اطراف آن فقط باغ و بیابان، ویلا و به صورت پراکنده مهمانخانه و کافه‌های حومه شهر مشاهده می‌شد.

   میدان‌ها

  در تهران عهد قاجار پنج میدان توپخانه، بهارستان، ارگ، پاقاپق و مشق ساخته شد. بعد از آن 12 میدان دیگر در تهران بناشد.

  طراحان میدان‌های جدید ابتدا مهندسان چک و فرانسه و سپس آلمانی و دانمارکی بودند. بعدها 150 میدان کوچک و بزرگ به مرور به این مجموعه اضافه شد. از 50 میدان احداث شده در سال‌های اخیر، آفریقا (آرژانتین) و بسیج، بزرگترین آنها هستند.

   قهوه‌خانه

  معتبرترین قهوه‌خانه‌های تهران قدیم، قهوه‌خانه‌های آینه و قنبر در ناصرخسرو، قهوه‌خانه یوزباشی در پشت شمس‌العماره، قهوه‌خانه تلمیه در کوچه مروی و قهوه‌خانه آسیدعلی در خیابان سعدی شمالی و ... بود قهوه‌خانه‌های قدیم تهران فاقد میز و صندلی و در پنجره شیشه‌ای بود و محل نشستن افراد.

  سکو یا تخت‌هایی بود که آنها را به وسیله قالی یا زیلو مفروش می‌کردند.

  از نظر معماری این قهوه‌خانه‌ها شباهت بسیار به سربینه حمام‌های قدیمی داشتند که دیوارهای آنها با کاشی پوشیده می‌شد.

  علاوه بر فضای سرپوشیده قهوه‌خانه دارای فضای سر بازی نیز بود که به آن باغچه می‌گفتند حوض و سنگابه‌ای در وسط قهوه‌خانه دیده می‌شد.

  دیوار قهوه‌خانه با نقش‌هایی از صحنه‌های رزم و بزم و تصاویر قهرمانان اساطیری شاهنامه به ویژه تصاویری از داستان رستم و سهراب، سیاوش و کشته شدن دیو سپید توسط رستم پوشیده می‌شد.

  در مواردی نیز پرده‌هایی از ماجرای این رخدادها زینت‌افزای قهوه‌خانه بود.

  قهوه‌خانه‌ها را به خصوص در شب‌های فرخنده مانند میلادها، به ویژه شب مبعث، آذین می‌بندند و چراغان می‌کنند.  در این شب‌ها مجالس انس برپا می‌شود و تا نیمه‌های شب به شعرخوانی، نقل و نقالی و سخنوری می‌پردازند.

  در بعضی شب‌ها مانند میلاد امیر مؤمنان، مجلس ذکر سماع ترتیب داده می‌شود و قول و غزل می‌خوانند و دست‌افشانی می‌کنند در شب‌های ماه مبارک رمضان ترنا بازی در قهوه‌خانه‌ها انجام می‌شد و بازنده را گاهی به دادن زولبیا بامیه محکوم می‌کردند.

  در گذشته دسته‌های تقلید‌چی، مطرب، حیوان رقصان نیز در قهوه‌خانه‌ها مشتریان را سرگرم می‌کردنداغلب این قهوه‌خانه‌ها پستویی داشت که محل دم کردن چای و چاق کردن قلیان و طبخ ناهار بود. در قهوه‌خانه‌های جدید، میز و صندلی جای سکو و تخت را گرفته است.

   تهران به تفکیک مناطق شهرداری

  تهران در حال حاضر به 22 منطقه شهری تقسیم می‌شود که نقشه توزیع این مناطق بر گشتره تهران بزرگ به شکل زیر است:

  

  منبع